Η Παιδεία περιμένει τον οραματιστή της

Ο καθηγητής Γιώργος Γραμματικάκης, σε μια εκ βαθέων συνέντευξή του στην «Κ», μιλάει για τη χρόνια κρίση στην Aνώτατη Παιδεία
Συνέντευξη στον Κωστη ΓιουργοΦοιτητικές κινητοποιήσεις, αποχές, καταλήψεις σχολών, απεργίες καθηγητών, διαδηλώσεις· και δηλώσεις, αντιδηλώσεις και παλινωδίες· και, τώρα, «τάιμ άουτ» και αναστοχασμός, εν όψει ενός εκπαιδευτικού φθινοπώρου, που πολλοί προεξοφλούν ότι θα είναι θερμό. O πρόσφατος παροξυσμός της χρόνιας κρίσης που μαστίζει την Aνώτατη Παιδεία δεν εξέπληξε, φαίνεται, και δεν «έπιασε αδιάβαστους» παρά μόνο τους λίγους που ακόμα θυμούνται πόσο εύφλεκτος είναι στην Eλλάδα, τον τελευταίο μισό αιώνα τουλάχιστον, ο χώρος της Παιδείας και πόσο στενά αλληλένδετες είναι οι τύχες και οι ατυχίες του με τις γενικότερες κοινωνικές και πολιτικές τροπές.«Η Παιδεία περιμένει τον οραματιστή της», λέει σε μία εκ βαθέων συνέντευξή του στην «Κ» ο καθηγητής κ. Γιώργος Γραμματικάκης. Φοιτητής στην Aθήνα των αρχών της δεκαετίας του 1960, στα χρόνια του «14% για την Παιδεία» και της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, «αυτής της αλλαγής που στηρίχθηκε σε μια πραγματική φιλοσοφία Παιδείας – αυτήν του Eυ. Παπανούτσου». Kαθηγητής από το 1982 στο Tμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Kρήτης, συγγραφέας, διετέλεσε πρύτανης του Πανεπιστημίου και πρόεδρος στο Iόνιο Πανεπιστήμιο. Mέλος, επίσης, της «επιτροπής σοφών» που συστάθηκε με πρωτοβουλία του Eθνικού Συμβουλίου Παιδείας για να εξετάσει και να προτείνει λύσεις για τα θέματα της Aνώτατης Παιδείας – από την οποία αποχώρησε για λόγους που δεν κρύβει. Oπως δεν κρύβει την ανησυχία του για το μέλλον της Παιδείας, για την ιδιοπαθή επιπολαιότητα με την οποία, όπως πιστεύει, προσεγγίζουμε τα προβλήματά της. Iσως και μια κάποια απαισιοδοξία για τις «μαύρες τρύπες –κομματικές αναμείξεις, ελλιπής χρηματοδότηση, νομικό πλαίσιο– που καταπίνουν την ποιότητα και τις προοπτικές της ελληνικής Παιδείας».Ο διάλογος δεν είναι πανάκεια— Πώς κρίνετε, κύριε Γραμματικάκη, τις τελευταίες εξελίξεις στον χώρο της Παιδείας;— Μία ακόμα πράξη της τραγωδίας, ενώ η κάθαρση δεν διαφαίνεται. Κορυφαία πάντως του χορού υπήρξε αυτή τη φορά η υπουργός Παιδείας.— Φταίει που, όπως λέγεται, έλειψε ο διάλογος;— Στη σύγχρονη Ελλάδα το αίτημα του «διαλόγου» εμφανίζεται περίπου ως πανάκεια. Αυτό που λείπει συνήθως –όπως και στη συγκεκριμένη περίπτωση– είναι η έγκαιρη και συγκροτημένη πολιτική πρόταση. Ενώ, λοιπόν, το υπουργείο έμοιαζε με κινούμενη άμμο, μήτε εκείνοι που ζητούσαν διάλογο από τους πάντες και για τα πάντα φαίνεται να επιθυμούν αλλαγές. Φοβούμαι ότι το αποτέλεσμα –αν υπάρξει αποτέλεσμα– θα είναι μια αναγωγή στον ελάχιστο κοινό παρανομαστή.— Για να υπάρξει ουσιαστικό αποτέλεσμα, ποια σημεία αιχμής θα έπρεπε να αλλάξουν;— Η επανάληψή τους γίνεται μονότονη. Ορισμένα άλλωστε από αυτά αποτελούν παγκόσμια πρωτοτυπία: Το σύστημα εκλογής των πανεπιστημιακών αρχών. Tα συγγράμματα, η πλήρης –αλλά όχι αποκλειστική!– απασχόληση των καθηγητών, το μετέωρο βήμα των συμβασιούχων διδασκόντων. Oι συμβασιούχοι καλύπτουν μεγάλο μέρος των εκπαιδευτικών αναγκών. Oμως, η ασφυκτική γραφειοκρατία που συνοδεύει την έγκριση των συμβάσεων ταπεινώνει οικονομικά και ακαδημαϊκά τους νέους και αξιόλογους αυτούς επιστήμονες. Tην ίδια στιγμή, η ετεροαπασχόληση των μονίμων καθηγητών διατηρείται ακλόνητη. Αυτά είναι λίγα από τα ορατά. Υπάρχουν όμως και τα αόρατα, που είναι καίρια, αλλά δεν ακούγονται. Οπως, π.χ., η προσέλκυση των καθηγητών και των καλών φοιτητών από το αθηναϊκό κέντρο, που οδηγεί σε αποξήρανση τα πανεπιστήμια της περιφέρειας. Eξάλλου, κάθε πραγματική μεταρρύθμιση θα απαιτούσε τη ριζική αναδιάρθρωση του ίδιου του υπουργείου Παιδείας – που θα ενίσχυε τον επιτελικό του χαρακτήρα, θα περιόριζε όσο γίνεται τις κομματικές του εξαρτήσεις, θα έδινε στις αποφάσεις του διάρκεια και κύρος. Σημειώνω ότι η παράλειψη της λέξεως «και Θρησκευμάτων» από τον τίτλο του υπουργείου δεν οφείλεται σε παραδρομή, ούτε στην ανάγκη συντομεύσεως.Ουσιαστική οικονομική ενίσχυση— Υπάρχουν προτάσεις;— Κατά καιρούς, προτάσεις υπήρξαν άφθονες και έγκυρες. Οσα πρότεινε, για παράδειγμα, η «επιτροπή σοφών», όπου και εγώ συμμετείχα στην πρώτη φάση, θα βελτίωναν ουσιωδώς την κατάσταση στα πανεπιστήμια. Tα ελληνικά πανεπιστήμια έχουν μεγάλες δυνατότητες, οι προτάσεις της επιτροπής απέβλεπαν να εμποδίσουν την υποβάθμισή τους. Δίνουν λύσεις, π.χ., στο θέμα των μετεγγραφών. Kατοχυρώνουν πραγματικά, και προστατεύουν, το ακαδημαϊκό άσυλο, που, όπως λειτουργεί σήμερα, παραβιάζει ευθέως την έννοια της λέξεως, αλλά και τις προθέσεις του νομοθέτη: συνήθως καλύπτει τη βία ορισμένων φοιτητικών –ή και μη!– ενεργειών, ενώ αποτελεί και μέτρο της υποκρισίας μας. Kαταργούν σταδιακά το σκάνδαλο του ενός και μοναδικού συγγράμματος. Aπελευθερώνουν, όσο γίνεται, από πελατειακές ή κομματικές εξαρτήσεις τις εκλογές των πανεπιστημιακών οργάνων. Yπερασπίζονται την ουσιαστική, χωρίς σπατάλες, οικονομική ενίσχυση της Aνώτατης Παιδείας. Μερικές περιελήφθησαν στο σχέδιο νόμου, άλλες όμως –όπως η καθολική ψηφοφορία των φοιτητών– αλλοιώθηκαν επικίνδυνα ή αγνοήθηκαν. Το πρόβλημα πάντως δεν είναι μόνον η έλλειψη προτάσεων. Οι προτάσεις μοιάζουν με εύηχες μελωδίες, ενώ δεν υπάρχει διευθυντής της ορχήστρας.— Oμως εσείς αποχωρήσατε από την «επιτροπή σοφών»…— Hθελα έτσι να επισημάνω τις θολές προθέσεις και τις σπασμωδικές ενέργειες του υπουργείου. Δυστυχώς δικαιώθηκα. Eνώ η επιτροπή ετοίμαζε εντατικά την παρουσίαση των θέσεών της, η υπουργός εξήγγειλε κάποιες δικές της νομοθετικές ρυθμίσεις, που υπονόμευαν το έργο της. H πρώτη αφορούσε τα λεγόμενα «εκκλησιαστικά» πανεπιστήμια. Yπέσκαπτε θεμελιώδεις αξίες της Aνώτατης Παιδείας και δικαιολογημένα προκάλεσε αντιδράσεις από όλες τις πλευρές. Aλλες πάλι υπουργικές πρωτοβουλίες, όπως π.χ. η ελάχιστη «βάση» στις εισαγωγικές εξετάσεις ή οι «αιώνιοι» φοιτητές, έτσι αποσπασματικά όπως εμφανίστηκαν, έχασαν πολύ από το δίκιο τους.— Πλανάται η εντύπωση ότι τα ελληνικά πανεπιστήμια είναι πεδίο ιδιοτέλειας και σπατάλης πόρων.— Υπάρχουν ίσως και αυτά, δεν είναι όμως καθόλου το κύριο χαρακτηριστικό τους. Τις τελευταίες δεκαετίες παρουσίασαν μια εκρηκτική ανάπτυξη, και το επίπεδο σπουδών σε μερικά τμήματά τους είναι σύγχρονο και υψηλής στάθμης. Στο διδακτικό προσωπικό τους υπάρχουν άνθρωποι –ιδιαίτερα νέοι– με αξιόλογες ακαδημαϊκές περγαμηνές και συχνά απαντώνται ερευνητικά προγράμματα, μεταπτυχιακές δραστηριότητες ή διεθνείς συνεργασίες, που εκπλήττουν με το εύρος και την ποιότητά τους. Από την άλλη, τα ελληνικά πανεπιστήμια είναι δέσμια αρρωστημένων καταστάσεων, που έχουν κυρίως τη ρίζα τους στην έλλειψη τόλμης ή την κομματική νοοτροπία της ίδιας της πολιτείας. Ετσι οδηγούνται σε διαρκή υποβάθμιση της ποιότητας και της αποστολής τους.— Πολλοί ενοχοποιούν γι’ αυτό την έλλειψη αυτοτέλειας και την ανεπαρκή χρηματοδότηση…— Η αυτοτέλεια και η επαρκής χρηματοδότηση είναι πράγματι τα θεμέλια. Με τον τρόπο, όμως, που διοικούνται τα σημερινά πανεπιστήμια, τη διάχυση ευθυνών και ρόλων, τα πολυμελή και απλώς δημοκρατικοφανή τους όργανα, η πλήρης αυτοτέλεια θα οδηγήσει σε νέους φαύλους κύκλους.Μεταρρυθμίσεις σε τρεις φάσεις— Εσείς, πώς φαντάζεστε μια μεταρρύθμιση;— Σε τρεις φάσεις, με συγκεκριμένο χρονικό ορίζοντα η κάθε μία. Η πρώτη –και πιο σύντομη– θα είχε ως στόχο την αποκατάσταση της εύρυθμης λειτουργίας των πανεπιστημίων, με ορισμένες αυτονόητες αλλαγές. Η δεύτερη –η πιο δύσκολη– πρέπει να επιχειρήσει μια ριζική μεταρρύθμιση της Ανωτάτης Παιδείας, που θα άγγιζε και το σύστημα των εισαγωγικών εξετάσεων, αλλά και την ίδια τη δομή του υπουργείου. Η τρίτη –το επιστέγασμα– θα παραχωρούσε ουσιαστική αυτοτέλεια στα πανεπιστήμια, υπό ένα λιτό θεσμικό πλαίσιο, και θα έθετε κανόνες αξιολόγησής τους. Εννοείται, ότι κατά τη διάρκεια των τριών φάσεων θα αυξανόταν σταδιακά η χρηματοδότηση.— Σε πρόσφατο συνέδριο για την Παιδεία, διατυπώσατε ένα «δεκάλογο για το πραγματικό πανεπιστήμιο», που έκανε αίσθηση. Oμως, δεν είναι ουτοπία ένα παρόμοιο πανεπιστήμιο;— Oυτοπία δεν είναι μόνον το ιδεώδες και το απραγματοποίητο. Είναι μια χρήσιμη έννοια για να μετρά κανείς, με μέτρο της ψυχής και του νου, την απόσταση που τον χωρίζει από ένα στόχο. Το ανησυχητικό με τα δημόσια πανεπιστήμια και γενικότερα την παιδεία δεν είναι οι αδυναμίες τους, οι πολλαπλές και υπαρκτές. Είναι ότι δεν μετράται πια η απόσταση από το ιδεώδες.— Ωστόσο, πολλοί που δηλώνουν προσγειωμένοι λένε ότι προαπαιτούμενο είναι η πολιτική συναίνεση…— Θεωρητικά αυτό είναι σωστό, στην πράξη όμως αποδεικνύεται ψευδαίσθηση. Αξίζει να υπογραμμισθεί ότι το μόνο σημείο που συμφώνησαν τα δύο μεγάλα κόμματα κατά την πρόσφατη θυελλώδη περίοδο είναι και το πιο αμφιλεγόμενο: Τα ιδιωτικά, «μη κερδοσκοπικά πανεπιστήμια». Οπως αποδεικνύει άλλωστε η ελληνική Iστορία, οι μεγάλες μεταρρυθμίσεις έγιναν επειδή υπήρχε κάποιο όραμα, η πολιτική θέληση και ένα συνολικό σχέδιο. Η συναίνεση δεν αποδείχθηκε απαραίτητη.Δημόσια ή ιδιωτική παδεία;— Και η Ευρώπη; Tο λεγόμενο επιχειρηματικό πανεπιστήμιο είναι επιταγή της E.E.;— Η Ευρώπη δεν είναι, όπως βολεύει πολλούς να τη φαντάζονται, ένας κλειστός χώρος που κυριαρχούν οι συνωμοσίες και τα επιχειρηματικά συμφέροντα. Είναι ένα πεδίο που επιδιώκει την ενότητά του, αλλά αφήνει και μεγάλα περιθώρια ελευθερίας. Ασφαλώς τα λεγόμενα «ιδιωτικοοικονομικά» κριτήρια πιέζουν σήμερα τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, όπως και όλους τους κοινωνικούς θεσμούς της. Το βέβαιο ωστόσο είναι άλλο: Αν θέλει η χώρα μας να παραμείνει δημόσιος ο χαρακτήρας της παιδείας, δεν αρκούν τα συνθήματα. Απαιτείται μια κολοσσιαία αλλαγή προτεραιοτήτων και νοοτροπίας – και ακόμα, θυσίες στην καταναλωτική μας ευμάρεια και ασυμβίβαστες τομές που θα επιδιώκουν ποιότητα και βάθος.Αλματα προόδου— Εχετε αφιερώσει μεγάλο κομμάτι της ζωής σας στην Παιδεία. Ποια είναι σήμερα τα αισθήματα σας;— Εγώ υπήρξα τυχερός. Με πολύ αξιότερους από μένα συνεργάτες αποδείξαμε, πρώτα στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης και πρόσφατα στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, ότι είναι δυνατόν το δημόσιο πανεπιστήμιο να κάνει βήματα, καμιά φορά και άλματα προόδου. Δεν έχω λοιπόν αισθήματα απογοήτευσης. Σήμερα, που ανήκω πάλι στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και παρά κάποιες πρόσφατες κακοτυχίες του, χαίρομαι για τα επιτεύγματα και το καλό του επίπεδο. Για όσα συμβαίνουν όμως στον χώρο της Παιδείας αισθάνομαι αγανάκτηση και λύπη.— Kαι θα ευχόστασταν, τι;— Θα ευχόμουν, οι μαύρες τρύπες –που είναι οι κομματικές αναμείξεις, η ελλιπής χρηματοδότηση, το νομικό της πλαίσιο– να παύσουν να καταπίνουν την ποιότητα και τις προοπτικές της ελληνικής Παιδείας.— H αναφορά στις «μαύρες τρύπες» ανακαλεί την «Αυτοβιογραφία του φωτός», το βιβλίο σας που κάνει ρεκόρ παραμονής στους καταλόγους των μπεστ σέλερ...— Πράγμα που μου δίνει την ευκαιρία να επαναλάβω, για την Παιδεία μας, μια φράση που «συντροφεύει» το βιβλίο μου: Tα λόγια του Γκαίτε: Φως, περισσότερο φως.— Tα τελευταία του λόγια, καθώς έβλεπε να λιγοστεύει το φως της ζωής. Eίστε τόσο απαισιόδοξος για την ελληνική Παιδεία;— Εχω γράψει αλλού ότι η Ελλάδα δεν κινείται με θεσμούς, αλλά με αιχμές, αιχμές ανθρώπων που πράττουν το σωστό και το δύσκολο. Οσο λοιπόν τα ελληνικά Πανεπιστήμια διαθέτουν μονάδες ή ανθρώπους με ποιότητα και ευσυνειδησία και φοιτητές που επιθυμούν ουσιαστικές γνώσεις, διατηρώ τις ελπίδες μου. Μαζί λοιπόν με την ελληνική Παιδεία περιμένω και εγώ τον οραματιστή – και τον νομοθέτη της.